Σχολικός Εκφοβισμός: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε..
Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί ένα φαινόμενο που απασχολεί όλο και περισσότερο την εκπαιδευτική κοινότητα, τους γονείς και την κοινωνία ευρύτερα. Ο σχολικός εκφοβισμός εμφανίζεται συχνότερα κατά τη διάρκεια της εφηβείας, με την έναρξή του να σημειώνεται συνήθως στην ηλικία των 11 έως 13 ετών και να κορυφώνεται γύρω στα 14 έτη, μειούμενος σταδιακά καθώς οι μαθητές προχωρούν προς την ύστερη εφηβεία. Αυτή η τάση μπορεί να εξηγηθεί μέσω των αναπτυξιακών σταδίων, καθώς οι έφηβοι βιώνουν σημαντικές συναισθηματικές και κοινωνικές αλλαγές, αναζητώντας την ταυτότητα τους και τη θέση τους στις κοινωνικές ομάδες.
Τι είναι ο σχολικός εκφοβισμός;
Ο σχολικός εκφοβισμός (ή bullying) είναι μια επαναλαμβανόμενη, σκόπιμη πράξη επιθετικότητας, στην οποία ένα παιδί (ή ομάδα παιδιών) προσπαθεί να βλάψει, να φοβίσει ή να μειώσει κάποιον άλλο συμμαθητή, που δεν μπορεί εύκολα να υπερασπιστεί τον εαυτό του.
Κύρια χαρακτηριστικά του σχολικού εκφοβισμού
- Επανάληψη (δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό)
- Ανισορροπία δύναμης (σωματική, κοινωνική ή ψυχολογική)
- Πρόθεση να προκληθεί βλάβη ή εξευτελισμός
Μορφές του σχολικού εκφοβισμού
Ο εκφοβισμός μπορεί να εκδηλωθεί με διαφορετικούς τρόπους:
- Λεκτικός: προσβολές, κοροϊδίες, απειλές, σεξιστικά/ρατσιστικά σχόλια
- Σωματικός: χτυπήματα, σπρωξίματα, καταστροφή προσωπικών αντικειμένων
- Κοινωνικός/Σχέσεων: απομόνωση, διασπορά φημών, αποκλεισμός από παρέες
- Ηλεκτρονικός (cyberbullying): επιθετικότητα μέσω κοινωνικών δικτύων, μηνυμάτων, φωτογραφιών.
Ποιοι ρόλοι εμπλέκονται;
- Ο θύτης: συχνά νιώθει την ανάγκη να ελέγχει, να επιβληθεί ή να τραβήξει την προσοχή.
- Το θύμα: μπορεί να είναι ήσυχο, ευαίσθητο, διαφορετικό στην εμφάνιση ή συμπεριφορά. Συχνά νιώθει φόβο, ντροπή και απομόνωση.
- Ο παρατηρητής: είναι παρών, αλλά δεν εμπλέκεται ενεργά. Η σιωπή του ενισχύει τη δύναμη του θύτη, γι’ αυτό και η ενδυνάμωσή του είναι κρίσιμη για την πρόληψη του σχολικού εκφοβισμού.
Ενδείξεις ότι ένα παιδί εμπλέκεται σε εκφοβισμό
Ως θύμα:
- Αποφεύγει το σχολείο ή εμφανίζει ξαφνικές «αδιαθεσίες»
- Έχει τραύματα ή χαλασμένα και απολεσθέντα αντικείμενα χωρίς εξήγηση
- Είναι αποσυρμένο, λυπημένο ή αγχωμένο
- Αλλάζει συχνά φίλους ή νιώθει μόνο του
Ως θύτης:
- Έχει έντονη ανάγκη ελέγχου
- Φέρεται υποτιμητικά σε άλλα παιδιά
- Δείχνει έλλειψη ενσυναίσθησης
- Δέχεται συχνά παρατηρήσεις για επιθετική συμπεριφορά
Η παρατήρηση, η επικοινωνία και η έγκαιρη συνεργασία γονέων και εκπαιδευτικών είναι ζωτικής σημασίας για την πρόληψη και την παρέμβαση.
Ο ρόλος της γονεϊκότητας στην πρόληψη του σχολικού εκφοβισμού
Παρότι η σχολική βία και ο εκφοβισμός εκδηλώνονται στο σχολικό περιβάλλον, η καλλιέργεια συμπεριφορών που οδηγούν ή αποτρέπουν την εκδήλωσή τους ξεκινά από το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει το παιδί. Ο τύπος γονεϊκότητας – δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς σχετίζονται με τα παιδιά τους, θέτουν όρια, προσφέρουν αγάπη και καθοδήγηση – παίζει κρίσιμο ρόλο στην πρόληψη.
Οι βασικοί τύποι γονεϊκότητας
- Αυταρχικός – Ο γονέας εστιάζει στον έλεγχο και στην υπακοή, χωρίς να προσφέρει συναισθηματική υποστήριξη
- Επιτρεπτικός – Ο γονέας δείχνει αγάπη αλλά σπάνια θέτει όρια ή πειθαρχία
- Αμελής – Ο γονέας δείχνει ελάχιστο ενδιαφέρον τόσο για τα συναισθήματα όσο και για τη συμπεριφορά του παιδιού
- Δημοκρατικός – Ο γονέας είναι ζεστός και υποστηρικτικός αλλά παράλληλα θέτει όρια με συνέπεια και σεβασμό.
Οι έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά δημοκρατικών γονέων:
- Έχουν μεγαλύτερη ενσυναίσθηση
- Αναπτύσσουν θετική εικόνα για τον εαυτό τους
- Μαθαίνουν να επιλύουν συγκρούσεις με υγιή τρόπο
- Είναι λιγότερο πιθανό να εκφοβίσουν ή να δεχτούν εκφοβισμό
Μέρος της ανατροφής του παιδιού είναι να του δείξουμε πώς να ζει με άλλους. Για να ευημερήσουν τα παιδιά, χρειάζονται δεξιότητες για τη διαχείριση των συναισθημάτων, την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης, την εκδήλωση καλοσύνης και την επίλυση συγκρούσεων. Η εκμάθηση αυτών των δεξιοτήτων ξεκινά από νωρίς στη ζωή ενός παιδιού.
Καλλιέργεια ενσυναίσθησης και τον σεβασμού
Ρωτήστε το παιδί σας πώς είναι, πως πέρασε στο σχολείο, πως είναι με τους φίλους και τους συμμαθητές του. Δώστε χώρο να εκφράσει φόβους ή προβληματισμούς. Όταν ο γονέας ακούει το παιδί με προσοχή, το βοηθάει να ονομάσει τα συναισθήματα του και του δείχνει σεβασμό, τότε το παιδί μαθαίνει να κάνει το ίδιο με τους άλλους. Αντίθετα η αυταρχική ή αμελής στάση ενδέχεται να ενισχύσει συναισθήματα θυμού, εχθρότητας ή αδιαφορίας προς τους συνομηλίκους.
Θέσπιση σταθερών και δίκαιων ορίων
Η έλλειψη σαφών, σταθερών αλλά και δίκαιων ορίων στο σπίτι μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση, αίσθηση απουσίας ελέγχου και εν τέλει επιθετική συμπεριφορά προς τους άλλους. Από την άλλη, υπερβολικά αυστηροί ή τιμωρητικοί κανόνες, χωρίς εξήγηση και διάλογο μπορεί να προκαλέσουν φόβο στο παιδί ή να οδηγήσουν το παιδί να εκτονώνεται αλλού, πχ. σε πιο αδύναμους συνομηλίκους. Ο δημοκρατικός γονέας θέτοντας όρια με συνέπεια αλλά και με σεβασμό διδάσκει στο παιδί τη σημασία της υπευθυνότητας και της αυτορρύθμισης.
Ανάπτυξη υγιούς δεσμού και αίσθησης ασφάλειας
Η συναισθηματική σύνδεση με τους γονείς αποτελεί ασπίδα για κάθε παιδί. Όταν το παιδί νιώθει ότι το ακούνε, ότι το αποδέχονται και το αγαπούν χωρίς όρους, αποκτά αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση. Ένα παιδί που αισθάνεται καλά με τον εαυτό του είναι λιγότερο πιθανό να αισθανθεί την ανάγκη να μειώσει ή να ελέγξει άλλους μέσω της επιθετικότητας. Επίσης, έχει περισσότερες πιθανότητες να μιλήσει στο γονιό για να πάρει βοήθεια αν γίνει μάρτυρας ή θύμα σχολικού εκφοβισμού.
Πρότυπο επίλυσης συγκρούσεων
Τα παιδιά παρατηρούν και μιμούνται το τρόπο που οι γονείς τους διαχειρίζονται τις διαφωνίες: φωνάζουν; υποχωρούν παθητικά; φέρονται παθητικό – επιθετικά (αποφεύγοντας την ευθεία επικοινωνία, χρησιμοποιώντας έμμεση ειρωνεία ή πλάκα με κρυμμένο θυμό); ή επικοινωνούν με σεβασμό και ειλικρίνεια; Ένας γονέας που διαπραγματεύεται, ζητάει συγνώμη όταν κάνει λάθος, σέβεται τη διαφορετικότητα του άλλου και επιλύει διαφορές με υγιείς τρόπους, δίνει στο παιδί ισχυρά εφόδια για τη διαχείριση των κοινωνικών του σχέσεων στο σχολείο.
Ο ρόλος των γονέων στη διαχείριση περιστατικών σχολικού εκφοβισμού
- Μιλήστε για τον εκφοβισμό. Εξηγήστε τι είναι, πώς φαίνεται, πώς να ζητήσει βοήθεια. Χρησιμοποιήστε παραδείγματα με όλους τους ρόλους που εμπλέκονται.
- Εάν το παιδί σας πέσει θύμα εκφοβισμού, ακούστε το με ηρεμία. Αποφύγετε να το κατηγορήσετε, να του πείτε να «αδιαφορήσει» (ενώ φαίνεται ότι το επηρεάζει πολύ συναισθηματικά) ή να «απαντήσει ανάλογα» -γιατί αυτό μπορεί να εντείνει την κατάσταση. Επικοινωνήστε με το σχολείο (δάσκαλο/ διευθυντή/ σχολικό ψυχολόγο) και αναζητήστε μια στρατηγική παρέμβασης. Εάν το παιδί σας δέχθηκε διαδικτυακό εκφοβισμό σώστε αποδείξεις , αποκλείστε τους θύτες και αναφέρετε την παρενόχληση στην εφαρμογή και στο σχολείο εάν εμπλέκονται συμμαθητές.
- Εάν το παιδί σας εκφοβίζει άλλα παιδιά, αποφύγετε να αντιδράσετε με θυμό και τιμωρία χωρίς διάλογο. Συζητήστε μαζί του τι συνέβη και γιατί. Προσπαθήστε να καταλάβετε εάν υπάρχει κάποιο υπόβαθρο συναισθηματικής πίεσης, θυμού η ανασφάλειας. Εξηγήστε στο παιδί πως ο εκφοβισμός δεν είναι αποδεκτός και βοηθήστε το να αναγνωρίσει τις συνέπειες των πράξεων του τόσο για το θύμα όσο και για τον εαυτό του. Συνεργαστείτε με το σχολείο και ζητήστε τη βοήθεια ειδικού για να εμβαθύνετε σε θέματα συμπεριφοράς και ενσυναίσθησης.
- Εάν το παιδί σας είναι μάρτυρας εκφοβισμού- παρόλο που πολλά παιδιά φοβούνται να μιλήσουν για κάτι που είδαν- ενισχύστε τη φωνή του παιδιού σας, υπενθυμίζοντας του πως το να υπερασπιστεί ή να ενημερώσει έναν ενήλικα δεν είναι «καρφί» αλλά πράξη γενναιότητας. Βοηθήστε το να μάθει τι μπορεί να πει, σε ποιον μπορεί να απευθυνθεί και πως μπορεί να στηρίξει ένα θύμα εκφοβισμού.
Όλοι μαζί για ένα σχολείο χωρίς εκφοβισμό
Ο σχολικός εκφοβισμός δεν είναι αναπόφευκτος. Μπορεί να προληφθεί και να αντιμετωπιστεί μέσα από ενσυναίσθηση, εκπαίδευση και συνεργασία. Το σχολείο παρέχει το πλαίσιο, αλλά η οικογένεια είναι το θεμέλιο. Όταν το παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον ασφάλειας, αποδοχής, σεβασμού και υπεύθυνης γονεϊκότητας, έχει πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να σταθεί με αξιοπρέπεια, να μιλήσει, να υπερασπιστεί τον εαυτό του ή τους άλλους.
Σε αυτόν τον δρόμο, το σχολείο είναι δίπλα σε κάθε γονιό και κάθε παιδί.
Τατιάνα Σαμαρά
Ψυχολόγος, MSc Παιδική και Εφηβική Ψυχική Υγεία
Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια